Τι είναι η ψυχική ανθεκτικότητα στα παιδιά και τους εφήβους;

Η ψυχική ανθεκτικότητα των παιδιών αναφέρεται στην ικανότητά τους να ανακάμπτουν και να επανέρχονται στην αρχική τους κατάσταση σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, έπειτα από αντίξοες συνθήκες, καθώς και στην ανεκτικότητα τους απέναντι σε καταστάσεις στρες, δίχως την συνοδεία σημαντικού ψυχικού αποτυπώματος.

Σύμφωνα με αναφορές κοινωνικών λειτουργών σε ιδρύματα περίθαλψης εφήβων, η ανθεκτικότητα ορίζεται ως η διαχείριση και η υπεροχή μπροστά σε ψυχοπιεστικές συνθήκες ζωής, συνοδευόμενη από παράλληλη επίτευξη πνευματικής ηρεμίας και αποτελεσματικής αντιμετώπισης. Η ανθεκτικότητα μπορεί να αντιμετωπιστεί ως διαδικασία ή ως αποτέλεσμα, ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες.

Παράγοντες που ενισχύουν την ψυχική ανθεκτικότητα των παιδιών και των εφήβων

Όπως έχει αποδειχτεί ερευνητικά, η ανθεκτικότητα παρουσιάζει ατομικές διαφορές σε παιδιά, τα οποία μπορεί να βιώνουν ανάλογες αντίξοες και ψυχοπιεστικές καταστάσεις:

1Οικολογικό μοντέλο

Σύμφωνα με το οικολογικό μοντέλο, οι προστατευτικοί παράγοντες, αλλά και οι παράγοντες κινδύνου της ανάπτυξης των παιδιών, διαμορφώνονται στο πλαίσιο της αλληλεπίδρασης των ατομικών τους χαρακτηριστικών, με τα περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά διαφορετικών επιπέδων της καθημερινότητάς τους, όπως είναι για παράδειγμα η οικογένεια ή η κοινότητα.

Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό, τα χαρακτηριστικά των παιδιών, τα οποία θεωρούνται θετικά ως προς την συμπεριφορά και την επιτυχία σε σχολικές προκλήσεις είναι η υψηλή αυτοεκτίμηση και η αυτό-αποτελεσματικότητα, τα υψηλά επίπεδα νοημοσύνης, η καλή κατάσταση υγείας, η θετική, η ανθεκτική ιδιοσυγκρασία, καθώς και η επάρκεια σε κοινωνικούς τομείς, όπως είναι η ενασχόληση με δραστηριότητες, η επιτυχία αναφορικά με τις κοινωνικές σχέσεις και η επιτυχία σχετικά με σχολικές επιδόσεις

Ακόμη, ισχυροί προστατευτικοί παράγοντες θεωρούνται η υποστήριξη των γονέων, καθώς και τουλάχιστον ενός ενήλικου προσώπου, εκτός του οικογενειακού περιβάλλοντος και το ενεργό ενδιαφέρον του περιβάλλοντος για προγραμματισμένες δραστηριότητες, εκτός των μαθημάτων, στο σχολικό πλαίσιο.

Η υποστήριξη και αποδοχή από το φιλικό περιβάλλον είναι εξίσου σημαντικές για την προστασία, ειδικά παιδιών αντιδραστικής ιδιοσυγκρασίας.

2Κέντρο ελέγχου

Άτομα, τα οποία υιοθετούν εσωτερικό κέντρο ελέγχου, τείνουν να αποδίδουν τη συμπεριφορά, όπως και τις επιτυχίες και τις αποτυχίες τους, σε ατομικούς παράγοντες. Αντίθετα, άτομα, τα οποία υιοθετούν εξωτερικό κέντρο ελέγχου εστιάζουν στην σημαντικότητα της τύχης.

Η επίδειξη εμπιστοσύνης ή αντίθετα αβεβαιότητας μπροστά σε καταστάσεις πρόκλησης, καθοδηγείται από το οικογενειακό περιβάλλον και τον κοινωνικό περίγυρο των παιδιών.

Έτσι, τα παιδιά τα οποία ακολουθούν εσωτερικό κέντρο ελέγχου, πιστεύουν ότι οι επιτυχίες τους αποδίδονται σε ατομικά χαρακτηριστικά και δεξιότητες, επιδεικνύοντας εμπιστοσύνη, αναφορικά με τον έλεγχο της πορείας των γεγονότων της ζωής τους.

Αντίθετα, τα παιδιά, τα οποία ακολουθούν εξωτερικό κέντρο ελέγχου χαρακτηρίζονται από περιορισμένη αίσθηση ασφάλειας αναφορικά με την συμπεριφορά τους απέναντι σε στρεσογόνες συνθήκες.

Όπως υποστηρίζεται, μαθητές, οι οποίοι ακολουθούν εξωτερικό κέντρο ελέγχου, παρουσιάζουν υψηλότερα επίπεδα άγχους και κατά συνέπεια χαμηλότερες επιδόσεις σε καταστάσεις, οι οποίες απαιτούν ανταγωνισμό

3Αυτο-αποτελεσματικότητα και αυτοεκτίμηση

Εν αντιθέσει, τα παιδιά, τα οποία χαρακτηρίζονται από χαμηλή αίσθηση αυτό-αποτελεσματικότητας, τείνουν να επικεντρώνονται στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν, διογκώνοντάς τες.

Μαθητές, οι οποίοι έχουν υψηλότερη αίσθηση αυτό-αποτελεσματικότητας, είναι πιο πιθανό να αναζητήσουν βοήθεια, κατά την αντιμετώπιση προβλημάτων.

Αντίθετα, οι μαθητές οι οποίοι χαρακτηρίζονται από χαμηλή αυτοεκτίμηση και αυτό-αποτελεσματικότητα, βιώνουν σε υψηλότερο βαθμό την αίσθηση της απειλής μπροστά σε προκλήσεις, γεγονός το οποίο συμβάλλει στην περιορισμένη αναζήτηση βοήθειας και στην τάση αποφυγής επίλυσης των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν.

Η αυτοεκτίμηση κρίνεται ένα από τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά, που επηρεάζουν τη ζωή των εφήβων, αντικατοπτρίζοντας εν μέρει την άποψη των ίδιων και εν μέρει την άποψη των σημαντικών άλλων για την εμφάνισή, τις επιδόσεις και άλλους τομείς της ζωής τους.

Ακόμη, οι έφηβοι έρχονται αντιμέτωποι με την νέα εικόνα του σώματός τους και με την προσπάθεια αποδοχής του, προσδίδοντας μεγάλη σημασία στην αποδοχή των αλλαγών του από την κοινωνία.

Οι έφηβοι, οι οποίοι έχουν την ικανότητα να αναγνωρίζουν και να απενοχοποιούν τις ανεπάρκειες και τα μειονεκτήματά τους και να δίνουν έμφαση σε τομείς, στους οποίους υπερτερούν, τείνουν να εμφανίζουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, ως προς την πιθανότητα εκδήλωσης συμπτωμάτων κατάθλιψης.

4Κοινωνικοποίηση

Κατά τη διάρκεια της εφηβείας, παρατηρείται έντονη η επιθυμία των εφήβων να αφιερώνουν αρκετό χρόνο της ημέρας σε συναντήσεις με φίλους και σε συναισθηματικές σχέσεις.

Ειδικά, ύστερα από την ηλικία των 14-15 ετών, παρατηρείται οξυμένη η συμμετοχή σε μουσικά γκρουπ, η διεξαγωγή ομαδικών αθλητικών παιχνιδιών, η καθημερινή επικοινωνία και η διαδικασία του φλερτ.

Οι έφηβοι οι οποίοι έχουν μάθει να αναζητούν βοήθεια και στήριξη σε ανθρώπους του στενού οικογενειακού και φιλικού περιβάλλοντός τους, εκδηλώνουν υψηλότερη ανθεκτικότητα κατά την αντιμετώπιση προκλήσεων και κατά την διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Βασική ανάγκη των εφήβων αποτελεί η ανταλλαγή προσωπικών σκέψεων και εμπειριών, η επίτευξη οικειότητας και η δημιουργία νέων εμπειριών, αναφορικά με συναισθηματικές και κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.

Σημαντική κρίνεται η συμβολή των γονέων στην κοινωνική αποδοχή των εφήβων, ενθαρρύνοντας την συμμετοχή σε αθλήματα, χόμπι και δραστηριότητες

5Σχέσεις προσκόλλησης

Ο δεσμός αναφέρεται στην πρώτη συναισθηματική σχέση του βρέφους, η οποία διαμορφώνεται σε αλληλεξάρτηση με τον φροντιστή του και διέπεται από αμοιβαία δυνατά συναισθήματα. Ακόμη, αυτός ο πρώτος δεσμός φαίνεται να διαδραματίζει και τον ρόλο ενός γενικευμένου προτύπου διαμόρφωσης των μελλοντικών σχέσεων, στην πορεία της ζωής του ατόμου.

Τα παιδιά τα οποία χαρακτηρίζονται από ασφαλή προσκόλληση ως βρέφη, φαίνεται ότι έχουν περισσότερες πιθανότητες να είναι κοινωνικά, ανεξάρτητα, να χαρακτηρίζονται από υψηλή αυτοπεποίθηση, από διευρυμένο φιλικό περιβάλλον και από υψηλά επίπεδα ανοιχτής εκδήλωσης των συναισθημάτων τους, στοιχεία τα οποία συνδράμουν σημαντικά στην προαγωγή της ανθεκτικότητας, μέσω της κοινωνικότητας, της αυτονομίας, της αυτοεκτίμησης και της αυτορρύθμισης.

Παιδιά δημοτικού, τα οποία χαρακτηρίζονταν από ασφαλή δεσμό ως βρέφη, δείχνουν να επιδεικνύουν μεγαλύτερη προθυμία και ενδιαφέρον να μάθουν καινούρια πράγματα, υψηλότερη επιμονή κατά την διεκπεραίωση εργασιών και εντονότερη κοινωνικότητα μεγαλώνοντας.

6Ευελιξία, προσαρμοστικότητα, αισιοδοξία και εμπιστοσύνη κατά την επίλυση προβλημάτων

Η γονεϊκή στήριξη, αλλά και η εκμάθηση της αναγνώρισης των συναισθημάτων θεωρούνται δύο σημαντικά κριτήρια διαχείρισης των κρίσεων, που βιώνουν οι έφηβοι.

Οι γονείς, οι οποίοι διδάσκουν στα παιδιά τους ότι οι απογοητεύσεις αποτελούν φυσιολογικό κομμάτι της καθημερινότητας, εκδηλώνουν ενδιαφέρον και προσοχή μπροστά στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα παιδιά τους, καθώς και ενθαρρύνουν την ελεύθερη έκφραση των συναισθημάτων των παιδιών τους, έχουν περισσότερες πιθανότητες να μεγαλώσουν «ανθεκτικούς εφήβους».

Η έγκαιρη αναγνώριση των προβλημάτων, η ειλικρινής τους βίωση και η εκδήλωση των συναισθημάτων των εφήβων, μέσα από τη χρήση ευχάριστων τρόπων για τους ίδιους, φαίνεται να συνεισφέρουν στην πιο αποτελεσματική διαχείριση των κρίσεων.

Εντονότερη ανθεκτικότητα, φαίνεται να επιδεικνύουν οι έφηβοι, οι οποίοι έχουν εκπαιδευτεί και διδαχτεί από τους γονείς τους στο πώς να αντιμετωπίζουν προκλήσεις και να επιλύουν προβλήματα, αρχικά πιο εύκολα και εν συνεχεία δυσκολότερα, ενδυναμώνοντας τις στρατηγικές επίλυσης προβλημάτων, την αυτονομία και την ανεξαρτησία τους.

Η δεξιότητα καταμερισμού των προκλήσεων σε μικρότερα τμήματα, τα οποία θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ένα ένα, η διατήρηση θετικής στάσης κατά την αντιμετώπιση των προβλημάτων, η παράλληλη αναγνώριση της ικανότητας επίδειξης αντοχής μπροστά στις αντιξοότητες, η αυθυποβολή στη διαδικασία θετικής ανταπόκρισης και η εστίαση στα προβλήματα, έναντι των συναισθημάτων (π.χ. στο διάβασμα, έναντι του άγχους που προκαλεί), αποτελούν παράγοντες ενίσχυσης της αποτελεσματικής επίλυσης των προβλημάτων και κατά συνέπεια της ανθεκτικότητας.

Επιπλέον, οι έφηβοι, οι οποίοι διατηρούν έναν υποτυπώδη προγραμματισμό στην ζωή τους, παρουσιάζουν συνήθως υψηλότερα επίπεδα ανθεκτικότητας, κατά την αντιμετώπιση προκλήσεων, καθώς αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια ως προς τη δυνατότητα επαναφοράς τους σε μια συνηθισμένη καθημερινότητα.

Ακόμη, οι έφηβοι, οι οποίοι έχουν μάθει να καταφεύγουν σε μικρές οικείες πηγές ευχαρίστησης κατά την περίοδο ηρεμίας, οικειοποιούνται πιο εύκολα την αξιοποίηση αντίστοιχων ευκαιριών, όποτε προκύπτει επαφή με στρεσογόνες καταστάσεις.

Η χρήση χιούμορ θεωρείται επίσης αποτελεσματική ως προς την επίδειξη αισιοδοξίας και την αίσθηση ασφάλειας σε αντίξοες συνθήκες. Η εκμάθηση του παιδιού στην διεκδίκηση των δικαιωμάτων του από μικρή ηλικία, κρίνεται επίσης σημαντική.

7Αυτορρύθμιση

Κατά τη διάρκεια της εφηβείας, παρατηρούνται συχνά έντονες αλλά φυσιολογικές συναισθηματικές μεταπτώσεις και έλλειψη ρύθμισης των συναισθημάτων και των παρορμήσεών. Λόγου χάρη, μπορεί να εκδηλώνεται απότομη εναλλαγή συναισθημάτων χαράς, αίσθησης ελέγχου, φόβου, στεναχώριας, αηδίας, η οποία πολλές φορές εμφανίζεται μέσω της κοινωνικής απομόνωσης, της εσωστρέφειας, της μελαγχολίας, της επιθετικής συμπεριφοράς, της ενόχλησης ή της παθητικότητας.

Οι έφηβοι, οι οποίοι έχουν επίγνωση των συναισθημάτων τους, καθώς και των πηγών πρόκλησης των αρνητικών συναισθημάτων τους, καθίστανται πιο ικανοί, ως προς τον αποτελεσματικό έλεγχό τους. Επιπλέον, οι γονείς συμβάλλουν σημαντικά στην διαχείριση της οργής και του άγχους των εφήβων, μέσω της ηρεμίας που επιδεικνύουν κατά την απόπειρα συμμόρφωσής τους, σε καταστάσεις έντασης.

Η εκπαίδευση των εφήβων από τους γονείς τους, αναφορικά με την φύση και τις επιπτώσεις του άγχους, όπως είναι για παράδειγμα η υπερεκτίμηση της απειλής του προβλήματος, μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την περαιτέρω ανάπτυξη της ανθεκτικότητάς τους, υπό συνθήκες στρες.

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social-cognitive theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
• Bowlby, J. (1958). The nature of the child’s tie to his mother. International Journal of Psycho-Analysis, 39, 350-373. PubMed
• Craig, G. J., & Baucum, D. (2008). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. Τόμος A. Αθήνα, Ελλάδα: Εκδόσεις Παπαζήση.
• Elliott, S. N., Kratochwill, T. R., Littlefield Cook, J., & Travers, J. F. (2008). Εκπαιδευτική ψυχολογία. Αποτελεσματική διδασκαλία, αποτελεσματική μάθηση (3^η έκδ.). Αθήνα, Ελλάδα: Εκδόσεις Gutenberg.
• Lightfoot, C., Cole, M., & Cole, S. R. (2022). Η ανάπτυξη των παιδιών. Αθήνα, Ελλάδα, Εκδόσεις: Gutenberg.
• Rotter, J. (1975). Some problems and misconceptions related to the construct of internal versus external control of reinforcement. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 43(1), 56-67. DOI
• Sulimani-Aidan, Y. (2018). Promoting resilience among adolescents in care from their social workers’ perspectives. Children and Youth Services Review, 94, 43-48.
• Wilmshurst, L. (2011). Εξελικτική ψυχοπαθολογία. Μια αναπτυξιακή προσέγγιση. Αθήνα, Ελλάδα: Εκδόσεις Gutenberg.
• Καππάτου, Α. Α. (2010). Εφηβεία. Συμβουλές σε γονείς για μία αρμονική συμβίωση με τους εφήβους. Αθήνα, Ελλάδα: Ελληνικές εκδόσεις, Μοντέρνοι καιροί.

Συχνές ερωτήσεις για την ψυχική ανθεκτικότητα των παιδιών και των εφήβων